Piše: Sendžana Muslić, Privredna/Gospodarska komora Federacije BiH i doktorantica na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu
Aktuelni slučaj Uborka, koji je postao svojevrsni „alarm“, ukazuje na sistemske izazove u sektoru upravljanja komunalnim otpadom, ne samo u Mostaru nego i u cijeloj zemlji, gdje problemi odlaganja, kontrole i upravljanja deponijama i dalje ostaju nedovoljno riješeni. Povećana količina nesaniranog otpada, kao i učestali incidenti u vidu požara i emisije deponijskih gasova, dodatno ukazuju na ozbiljnost problema upravljanja ovom lokacijom. Takvi događaji predstavljaju potencijalnu prijetnju za okoliš i zdravlje stanovništva, posebno za obližnja naselja i širu zajednicu. S obzirom na to da ovakav tip deponija, koji nije prisutan samo u Mostaru nego i u drugim mjestima širom zemlje, dovodi do degradacije zemljišta, često uzrokuje kontaminaciju tla i zagađenje podzemnih voda te predstavlja potencijalne dugoročne izvore ekološkog rizika.
Požari na deponijama predstavljaju ozbiljan ekološki i zdravstveni rizik. Nelegalni i nekontrolisani požari na deponijama mogu kontaminirati vodne tokove, narušiti ekosisteme i negativno uticati na zdravlje ljudi.
Na osnovu podataka Agencije za statistiku BiH, po glavi stanovnika proizvodi se oko 329 kg komunalnog otpada godišnje, što pokazuje kontinuirani pritisak. Takav tip otpada sadrži širok spektar opasnih supstanci, uključujući teške metale, perzistentne organske zagađivače, sulfate, hloride, kao i spojeve koji potiču iz baterija, elektronskog otpada i tretiranog drveta. Sagorijevanje otpada proizvodi pepeo i šljaku, koji se često klasifikuju kao opasan otpad zbog mogućnosti ispiranja zagađujućih materija u podzemne vode. Nakon spaljivanja, ostaci mogu predstavljati čak i veći rizik za zagađenje podzemnih voda u odnosu na nesagorjeli otpad, zbog veće mobilnosti određenih zagađujućih komponenti nakon sagorijevanja. Sagorijevanje otpada dovodi do emisija različitih zagađujućih materija kao što su ugljen-monoksid, ugljen-dioksid, azotni oksidi, hlorovodonična kiselina, cijanovodonik, isparljiva organska jedinjenja, perzistentni organski zagađivači, ketoni, aldehidi i čestice (PM). Slični putevi zagađenja uočavaju se kod različitih tipova požara otpada, uključujući požare guma i dugotrajne požare na deponijama, koji ispuštaju zagađivače i u zrak i u vodene sisteme. Zagađenje ne poznaje granice — toksične materije brzo koriste prirodu kao svoju platformu, pa smo tako svjesni da ova deponija nije problem Grada Mostara, već cijele Bosne i Hercegovine.
Veliki broj istraživanja ukazuje na to da do samopaljenja dolazi usljed toplote koja nastaje tokom aerobnih procesa nakon unošenja kisika u anaerobne uslove deponije. Također, anaerobna razgradnja oslobađa metan, koji je eksplozivan kada njegova koncentracija u zraku dostigne između 5,3 i 13,9%. Emisije metana zavise od specifičnih faktora lokacije, kao što su sastav otpada, vlaga i veličina deponije. Nedostatak sistema za sakupljanje deponijskog gasa povećava mogućnost nekontrolisanog stvaranja i migracije metana, što predstavlja rizik od požara i eksplozija. Neophodno je osigurati dobro raspršivanje toplote u deponijama kako bi se spriječilo nakupljanje vrućeg otpada na jednom mjestu i izbjegli požari.
Jedna od najozbiljnijih negativnih posljedica požara na deponijama jeste prijetnja ljudskim životima, koja proizlazi iz emisije opasnih supstanci u zrak koji udišemo. Kao i kod svih požara, i požari na deponijama proizvode toksičan dim i gasove koji mogu izazvati glavobolju, mučninu i umor kod izloženih stanovnika. Stepen toksičnosti i opasnosti ovih gasova zavisi od trajanja izloženosti i vrste materijala koji gori. Suspendovane čestice iz spaljivanja otpada predstavljaju ozbiljan rizik, jer doprinose zagađenju zraka i mogu prodrijeti duboko u pluća, uzrokujući respiratorne bolesti.
Najjednostavniji način praćenja ovih uticaja jeste analiza kvaliteta zraka, jer je ispitivanje tla i sistema tlo–voda znatno sporije i skuplje. Još jedno važno pitanje jeste prijetnja po zdravlje.
Prema podacima Agencije za zaštitu okoliša (EPA), glavni produkti sagorijevanja uključuju ugljen-monoksid, ugljen-dioksid, azotne okside, hlorovodoničnu kiselinu, cijanovodonik, isparljiva organska jedinjenja, perzistentne organske zagađivače, ketone, aldehide i čestice (PM). Također, Evropska agencija za okoliš navodi emisije metala poput olova, kadmija, žive, arsena, hroma, bakra, nikla, selena i cinka tokom sagorijevanja otpada.
Ostali efekti uključuju dermatitis, bronhijalnu astmu, infarkt miokarda, respiratornu insuficijenciju i urođene malformacije. Također, postoji snažna povezanost između izloženosti crnom ugljiku i ozbiljnih zdravstvenih posljedica, uključujući kardiovaskularne bolesti, hronične respiratorne bolesti i prijevremenu smrtnost.
Problem zagađenja zraka uzrokovan požarima na deponijama dokumentovan je u brojnim naučnim radovima. Sve navedeno ukazuje na to da požari na deponijama predstavljaju ozbiljan izvor zagađenja zraka sa značajnim negativnim uticajem na zdravlje ljudi i okoliš, te zahtijevaju hitne i sistemske mjere upravljanja.
Frontal
