Pravo za jedne, tišina za druge
Uvod: selektivna politizacija ustavnosti
Pitanje 9. januara u Federaciji Bosne i Hercegovine odavno je preraslo okvir striktno pravne rasprave i postalo izrazito politizovana tema. Takva politizacija vidljiva je ne samo u intenzitetu javnih reakcija, već i u selektivnosti institucionalne i političke pažnje. Da je odnos prema presudama ustavnih sudova dosljedno zasnovan na principima vladavine prava, fokus bošnjačkih političkih aktera ne bi bio ograničen isključivo na odluke koje se odnose na Republiku Srpsku, već bi jednaku pažnju izazivale i neizvršene presude koje se odnose na diskriminaciju i druge neustavne prakse unutar same Federacije Bosne i Hercegovine. Izostanak takvog simetričnog pristupa ukazuje da se pitanje 9. januara ne tretira primarno kao ustavnopravni problem, već kao politički instrument, što već u početnoj ravni otvara pitanje dosljednosti u primjeni ustavnog poretka.
I. Odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine
1. Obilježavanje 9. januara kao Dana Republike Srpske
U odluci kojom je ocjenjivana ustavnost obilježavanja 9. januara kao Dana Republike Srpske, Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdio je da taj datum ima isključivo srpsko-nacionalno i vjersko značenje te da kao takav ne izražava ravnopravnost konstitutivnih naroda i proizvodi diskriminatorne posljedice prema Bošnjacima i Hrvatima u Republici Srpskoj. Ovaj slučaj ukazuje na dugotrajno odstupanje između obavezujuće sudske odluke i njenog izvršenja, budući da nadležne institucije nisu uskladile zakonodavstvo s Ustavom Bosne i Hercegovine.
2. Neizvršavanje odluke o 9. januaru
Naknadnom odlukom Ustavni sud Bosne i Hercegovine izričito je utvrdio da prethodna odluka o neustavnosti obilježavanja 9. januara nije izvršena. Sud je naglasio da političke mjere, uključujući referendum bez pravnog dejstva i donošenje novih propisa, suštinski istog sadržaja, ne mogu zamijeniti izvršenje konačne i obavezujuće sudske odluke. Ovaj slučaj dodatno potvrđuje postojanje sistemskog obrasca ignorisanja autoriteta ustavnosudske kontrole.
3. Entitetski simboli Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine
U odluci o ustavnosti entitetskih simbola Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdio je da simboli Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine ne izražavaju ravnopravnost sva tri konstitutivna naroda. Iako su neustavni simboli formalno uklonjeni, entiteti nisu ispunili pozitivnu obavezu da usvoje nove, ustavno prihvatljive simbole. Posljedica takvog postupanja jeste dugotrajno stanje pravne praznine i faktičko tolerisanje neustavnosti.
II. Odluke Ustavnog suda Federacije Bosne i Hercegovine
1. Simboli Federacije Bosne i Hercegovine
Neizvršavanje pozitivnog dijela odluka Ustavnog suda Federacije Bosne i Hercegovine u vezi sa simbolima Federacije BiH ukazuje na dugotrajno institucionalno nepostupanje. Federacija Bosne i Hercegovine gotovo dvije decenije funkcioniše bez zakonski uređenih entitetskih simbola, uprkos jasnoj ustavnoj obavezi njihovog usvajanja, čime se kontinuirano narušava princip simboličke ravnopravnosti konstitutivnih naroda.
2. Jezici i pisma u kantonima Federacije Bosne i Hercegovine
Sudska praksa Ustavnog suda Federacije Bosne i Hercegovine u vezi s ravnopravnom upotrebom jezika i pisama ukazuje na trajni raskorak između formalnog normativnog usklađivanja i stvarne primjene sudskih odluka. Iako su ustavne obaveze jasno definisane, u praksi je prisutna dugotrajna marginalizacija srpskog jezika i ćiriličkog pisma u radu kantonalnih i lokalnih institucija.
3. Nazivi kantona i simbolička ravnopravnost
Pitanje naziva kantona u Federaciji Bosne i Hercegovine, posmatrano u svjetlu sudske prakse koja nalaže neutralnost i inkluzivnost, ukazuje na kontinuirano neizvršavanje odluka Ustavnog suda Federacije Bosne i Hercegovine. Posebno ilustrativan je slučaj Kantona 10, gdje se, uprkos utvrđenoj neustavnosti etnički obilježenog naziva, u praksi i dalje insistira na njegovoj upotrebi, čime se proizvode trajne posljedice po princip ravnopravnosti konstitutivnih naroda.
4. Nazivi gradova i opština u Federaciji Bosne i Hercegovine
Sporovi u vezi s nazivima pojedinih gradova i opština u Federaciji Bosne i Hercegovine, uključujući Bosansku Krupu i Bosanski Petrovac, ukazuju na postojanje trajnih nesuglasica između normativnih rješenja, sudske prakse i njihove primjene u oblasti službene upotrebe naziva mjesta. Za razliku od slučaja Kantona 10, u ovim primjerima se ne radi uvijek o eksplicitnim odlukama kojima je naložena zabrana ili obavezna promjena konkretnog naziva, već o složenijim sporovima koji obuhvataju pitanja jezika, toponimije i zakonodavne usklađenosti.
III. Diskurzivna dimenzija i asimetrija reakcija
Izjave bošnjačkih političkih predstavnika, institucija, organizacija civilnog društva i udruženja žrtava, uprkos razlikama u tonu i fokusu, konvergiraju u jedinstvenom normativnom stavu: obilježavanje 9. januara kao Dana Republike Srpske predstavlja neustavnu praksu koja krši odluke Ustavnog suda Bosne i Hercegovine, proizvodi diskriminaciju nesrpskog stanovništva u Republici Srpskoj i dugoročno podriva vladavinu prava i ustavni poredak države. U tom smislu, 9. januar se ne tretira kao pitanje političkog mišljenja ili historijskog narativa, već kao kontinuirani pravni problem koji zahtijeva institucionalno postupanje.
Različiti akteri – od najviših državnih funkcionera, preko političkih stranaka, do organizacija civilnog društva i udruženja žrtava – ne govore različitim jezicima, već različitim registrima istog stava: da je obilježavanje 9. januara pravno neustavno, politički destabilizirajuće i moralno neprihvatljivo te da njegovo tolerisanje predstavlja simptom dublje krize vladavine prava u Bosni i Hercegovini.
Međutim, indikativno je da isti akteri u javnom diskursu nisu na jednak način artikulisali stav da i neizvršavanje ustavnih odluka kojima se utvrđuje neustavnost zakona i praksi koje diskriminišu srpski narod u Federaciji Bosne i Hercegovine predstavlja neustavno postupanje, politički destabilizirajuću praksu i moralno neprihvatljivo stanje, niti da njegovo tolerisanje proizvodi iste sistemske posljedice po vladavinu prava u Bosni i Hercegovini.
IV. Odnos međunarodne zajednice prema presudama
Posmatrano u širem kontekstu, odnos međunarodne zajednice prema presudama ustavnih sudova u Bosni i Hercegovini pokazuje izraženu asimetriju. U slučajevima koji se odnose na Republiku Srpsku, naročito u vezi s 9. januarom, referendumima ili državnom imovinom, neizvršavanje presuda se javno i eksplicitno kvalifikuje kao ozbiljno kršenje ustavnog poretka. Nasuprot tome, presude koje se odnose na Federaciju BiH, uključujući one o diskriminaciji Srba kao konstitutivnog naroda, simbolima Federacije ili ravnopravnosti jezika i pisama, najčešće se tretiraju administrativno i bez uporedivog političkog i javnog pritiska. Takav pristup relativizuje obavezu izvršenja presuda u Federaciji BiH i posredno podriva univerzalnost principa vladavine prava.
V. Zaključak – granice dosljednosti
Stav međunarodne zajednice povodom 9. januara potvrđuje da principijelan odnos prema presudama Ustavnog suda Bosne i Hercegovine formalno nije napušten. Međutim, upravo ta jasnoća dodatno razotkriva problem dosljednosti. Ako su presude ustavnih sudova konačne i obavezujuće, onda taj princip mora vrijediti jednako za sve nivoe vlasti. U suprotnom, stvara se percepcija presuda „prvog“ i „drugog“ reda: onih čije neizvršavanje izaziva snažnu domaću i međunarodnu reakciju i onih koje godinama ostaju mrtvo slovo na papiru bez ozbiljnog političkog pritiska.
Pitanje 9. januara zato prevazilazi okvir jednog praznika i postaje ogledalo odnosa prema ustavnosti u cjelini. Sve dok se presude ustavnih sudova budu branile selektivno – bilo kroz domaće političke kalkulacije, bilo kroz neujednačen međunarodni pritisak – ustavni poredak Bosne i Hercegovine ostat će formalno priznat, ali suštinski krhak.
Dušan Šehovac
