Stvarana od tridesetih do
osamdesetih godina 20. veka kolekcija sadrži 315 vrednih umetničkih dela. Beli
dvor krase radovi poznatih umjetnika, među kojima su Nikola Pusen, Fransoa
Mije, Jan Brojgel, a tu je i portret kralja Aleksandra Prvog, autora Paje Jovanovića.
U Kraljevskom dvoru se nalaze dela Šarla Lebrena, Andree Aloviđija, Jakopa
Grasija, Ežena Delakroa, Ogistena Pažua, Ivana Meštrovića, Frana Kršinića,
Vlahe Bukovca…
– U stvaranju umjetničke
kolekcije ključnu ulogu imale su dve ličnosti čije su ideje i vizije, ali i
mogućnosti i interesovanja, oblikovale zbirku evropske umjetnosti. To su kralj
Aleksandar Karađorđević i njegov brat od strica knez Pavle – kaže Jelena
Todorović, jedna od autorki kataloga.
Odluke o
otkupu umjetničkih djela za Kraljevski dvor donosio je isključivo kralj
Aleksandar, ali zbirka evropske umjetnosti ne bi imala današnje obličje da nije
bilo kneza Pavla.
– Njegova kolekcionarska
interesovanja, veze sa galeristima, muzejima i velikim trgovcima umjetničkih djela
omogućila su mu da bude odlučujuća ličnost u stvaranju zbirke – objašnjava
Todorovićeva.
– Mada su finansijske
mogućnosti mlade države bile prilično skromne, stvaranje državne umjetničke
kolekcije bilo je jedan od prioriteta, pa su izdvajana značajna sredstva.
Pored toga, u
velikim umjetničkim centrima Evrope u ambasadama postavljani su posebni
izaslanici. Tako je Paja Jovanović bio i u Parizu i u Londonu po specijalnom
nalogu države i brinuo o umjetničkim djelima kupljenim za državnu zbirku.
Posebnu ulogu u kupovini imala
je i firma braće Divin, najprestižnija kuća za trgovinu umjetničkim djelima
prve polovine 20. vijeka.
Oni su imali odlučujuću ulogu u
formiranju nekoliko velikih umjetničkih kolekcija u Americi i Evropi. Džozefu
Divinu je knez Pavle povjerio neke od najvažnijih nabavki, kao što je bila
kupovina slike „Tri monaha“ Nikole Pusena.
Zahvaljujući
Divinu kupljeno je i čuveno delo Rembranta van Rijna „Kvint Fibije Maksimus“,
kao i „Sveta porodica“ i „Portret mladića“ Palme Vekija, zatim „Otmica Evrope“
Veronezea…
Poslijeratni period obilježila
je temeljnija briga o kolekciji, koja je postala dio reprezentativnih objekata
pod direktnim nadzorom Kabineta predsjednika Josipa Broza. U tom periodu,
prevashodno su kupovana djela jugoslovenskih umjetnika. Strogo se vodilo računa
o tome da umjetnici iz svih republika i pokrajina budu zastupljeni.
– Ipak, za razliku od djela
koja su u tom periodu bila poručivana za novoizgrađene oficijelne prostore, sa
temama pregalaštva jugoslovenskih naroda, scenama iz NOB, radovi koji su
kupovani za dedinjske dvorove imali su drugačiju tematiku – kaže Biljana
Crvenković.
– Bile su to
pretežno mrtve prirode, aktovi i drugi intimistički prizori. Moguće je da
razlog ovakvog odabira leži u namjeni objekata – za prijeme i boravak stranih
državnika.
U tom svjetlu bi se mogli
tumačiti i otkupi djela Vlahe Bukovca, Hinka Juna, Frane Kršinića i drugih umjetnika
koji u svojim radovima predstavljaju prizore ženske intime i privatnosti ili
senzualnosti i lepote.
Na uobličavanju dedinjskog
kompleksa bio je angažovan i Ivan Meštrović. Uglavnom je uradio biste koje se
nalaze u enterijerima Belog i Kraljevskog dvora. Od umjetnika je poručena
mermerna skulptura sfinge, o kojoj fotografije iz Vojnog muzeja svjedoče da je
stajala u blizini Kraljevskog dvora. Oštećena je tokom Drugog svjetskog rata,
pa je originalni Meštrovićev rad 1957. zamijenjen odlivkom u bronzi.
– Ključni
trenutak u afirmaciji jugoslovenskog identiteta kroz umjetnost bilo je
Meštrovićevo angažovanje – smatra Biljana Crvenković. – Njegova umjetnost
predstavljala je sinonim za vizuelno ostvarenje politike jugoslovenstva. Isto
tako, mehanizam stvaranja jugoslovenskog identiteta bila je i kupovina slika
različitih predjela nove države, kao i djela sa predstavama žanr scena iz
života Jugoslovena.
Osim „Borbe petlova“ Paje
Jovanovića, koja je bila izložena u ulaznom salonu Kraljevskog dvora, zidove su
krasile i „Tkalje“ Matije Jame, zatim „Savinjska dolina“ Line Crnčić Virant ili
radovi ruskih i rumunskih umjetnika koji su putovali jugoslovenskim prostorima.
U dvorskom kompleksu nalazi se i nekoliko dela sa tematikom iz NOB-a, poput
grafike Branka Šotre i slike „Prenos ranjenika“ Matije Zlamalika. Ovdje se
nalazi i skulptura Antuna Augustunčića „Spomenik crvenoarmejcu“, koja je
urađena po porudžbini u čast izginulih crvenoarmejaca prilikom oslobođenja
Beograda 1944.
– Ta skulptura ukazuje na
tadašnju državnu politiku i interpretaciju istorije u kojoj je ključno mesto
imala sovjetska Crvena armija – tvrdi Biljana Crvenković.
