Da je “banana-država” pogrdan naziv za politički nestabilne zemlje i da termin ima negativnu konotaciju, jasno vam je već i iz samom konteksta u kom se izraz upotrebljava. Ipak, priča o tome kako je on nastao, daleko je zanimljivija!
Termin se prvobitno odnosio na države zavisne od poljoprivrednog izvoza samo jedne kulture u kojoj vlast drži korumpirana grupa političara ili vojna hunta pod uticajem stranih kompanija koje zapravo imaju moć.
Ovo je početkom 20. vijeka najviše važilo za srednjoameričke zemlje poput Hondurasa, Nikaragve ili Paname, koje su uzgajale i izvozile mahom banane, pa je tako i nastao izraz – “banana država” ili “banana republika”.
U ovim zemljama političari i privreda decenijama su bili pod uticajem velikih američkih kompanija čija je moć bila daleko veća nego politička moć vlade ili stanovništva. Vladale su velike socijalne razlike, infrastruktura je bila slaba, privreda primitivna, a ljudi uglavnom neobrazovani, jer se u školstvo nije ulagalo. Ovakve države oslanjale su se na spoljašnji kapital, a obično je vladala i velike inflacije.
Zanimljivo je da je izraz zapravo književni. Termin “banana republika” vjerovatno je prvi upotrebio američki pisac Vilijam Sidni Porter koji je pisao pod pseudonimom O. Henri. On je 1904. objavio roman “Kupus i kraljevi” i pišući o fiktivnoj Republici Anhuriji, a vjerovatno aludirajući na Honduras, napisao: “U to vrijeme smo imali sporazum sa svakom stranom zemljom, osim Belgije, i te banana-republike, Anhurije”.
Književnik Vilijam Sidni Porter, Foto: Wikipedia
Tokom godina, termin je prvo bio prihvaćen među drugim umjetnicima, pa tek onda i u političkoj teoriji. Čileanski pjesnik i Nobelovac Pablo Neruda u knjizi “Opšta pjesma” (“Canto general”) iz 1950. ima pjesmu pod nazivom “La United Fruit Co”. U drugoj strofi kaže:
“Rezervisana za najsočnije,
Centralna obala moje zemlje,
Nežni pojas Amerike.
Preimenovala je svoje teritorije
U “banana državu”
I preko usnulih mrtvih,
Preko neumornih heroja
Koju su donijeli velika djela,
Slobodu i zastave,
Napravila komičnu operu.”
Danas se izraz koristi da opiše države u kojima strane firme imaju značajan uticaj na donošenje odluka vlasti što dovodi do nastanka korupcije, kriminala, nepotizma… U ovakvim zemljama, bogati se šačica moćnika dok ostatak stanovništva živi teško. Vlast je nestabilna, a izbori obično sa sumnjivim rezultatima.
Interesantno je da, osim država u razvoju, termin koristi, najčešće žuta štampa, i u tradicionalno razvijenim demokratskim sistemima (poput Francuske, Švajcarske ili SAD) kako bi kritikovala neku, manje ili više, kontroverznu odluku vlasti.
Izvor: istorijskizabavnik.rs
